जलवायु परिवर्तनको प्रभावले यार्सागुम्बा उत्पादन घट्दै

मनाङ। विगतमा हिमाली जिल्लाका बासिन्दाका लागि यार्सागुम्बा ‘सुन फल्ने जडीबुटी’ रुपमा लिइन्थ्यो। वैशाख–असार पहिलो सातासम्म हजारौँ मानिस उच्च हिमाली क्षेत्रमा पुग्ने र केही हप्ता खर्कमा पुगेर यार्सागुम्बा संकलन गरी वर्षभरि घर खर्च चलाउने माध्यमको रुपमा पहिचान गरिएको थियो तर पछिल्ला वर्षका तथ्यांकले यार्सागुम्बाबाट हुने आम्दानी लगातार घट्दो क्रममा हुँदा हजारौँ हिमाली नागरिकको आयआर्जन र जीविकोपार्जनमा प्रत्यक्ष असर पर्न थालेको छ।

विकट क्षेत्र मनाङ औषधीय कच्चापदार्थको उत्पादनको केन्द्र हो। औषधीय जडिबुटी उत्पादनमा आत्मनिर्भर मानिन्छ। आम्दानीको प्रमुख स्रोतको रुपमा रहेको औषधीय जडिबुटी केही वर्षयता घट्दो क्रममा छ। मुख्य आयस्रोतमा प्रभाव पर्दा यहाँका स्थानीयमा चिन्तामा छन्। पहिले प्रशस्त पाइने हिमाली क्षेत्रमा अहिले यार्सागुम्बा दुर्लभ बन्दै गएको स्थानीयवासी बताउँछन्।

तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमाली भूभागको चिसोपन घटेको छ, जसले यार्सागुम्बाको वृद्धि र विकासमा प्रत्यक्ष असर पुर्‍याएको छ। करिब पाँच वर्षको तथ्यांकका आधारमा वार्षिक रुपमा यार्सागुम्बा उत्पादन तथा संकलन कार्य घटेको पाइएको अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र एकाई (एक्याप) कार्यालय मनाङले जनाएको छ।

विगतको तुलनामा यार्सागुम्बाको उत्पादन घटेको एक्यापको तथ्यांकले प्रष्ट पारेको छ। एक्यापका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा ४० दशमलव पाँच किलोग्राम संकलन गरिएको छ भने यार्सागुम्बा बिक्रीबाट १२ लाख १५ हजार राजश्व संकलन भएको छ। यार्सा संकलनकले मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट) एक लाख ५७ हजार ९५० तिरेका छन्। पालिकालाई १० प्रतिशतका दरले छ लाख सात हजार ५०० पालिकालाई दस्तुर बुझाउनुपर्ने प्रावधान छ भने १० प्रतिशतकै दरले चार लाख पाँच हजार संरक्षण क्षेत्र व्यवस्थापन समिति (सिएएमए)लाई दस्तुर बुझाउने गरिएको छ।

आव २०७८/७९ मा १०७ दशमलव ०५२ किलो बिक्री गरी ३२ लाख ६१ हजार ८४० राजश्व संकलन भएको छ। यस आवमा मात्रै तीन लाख ६७ हजार ६६१ भ्याट तिरेको छ। पालिका र संरक्षण क्षेत्र व्यवस्थापन समितिलाई १० लाख ७० हजार ५२० दस्तुर बुझाएको छ। आव २०७९/८० मा ८२ दशमलव दुई किलोग्राम यार्सागुम्बा बिक्री गर्दा २५ लाख ४८ हजार २०० राजश्व संकलन भएको एक्यापले जनाएको छ।

एक्यापका अनुसार पालिका र संरक्षण क्षेत्र व्यवस्थापन समितिलाई यार्सा संकलनवापत आठ लाख ३४ हजार ५०० दस्तुर बुझाइएको छ। यस आवबाट दोहोरो भ्याट तिर्नुपर्ने बाध्यतालाई ध्यान दिदै भ्याट बुझाउनुपर्ने प्रावधान हटाइएको एक्यापका प्रमुख ढकबहादुर भुजेलले जानकारी दिनुभयो। आव २०८०/८१ मा ७२ दशमलव ५४२ किलोग्राम यार्सागुम्बा बिक्रीबाट २२ लाख ४८ हजार ९०२ आम्दानी भएको छ। पालिका र संरक्षण क्षेत्र व्यवस्थापन समितिलाई सात लाख २५ हजार ४५० दस्तुरवापतको रकम बुझाइएको छ।

आव २०८१/८२ मा ५१ दशमलव ८६३ किलोग्राम यार्सा बिक्रीबाट १५ लाख ९८ हजार ३६० आम्दानी भएको छ। पालिकालाई पाँच लाख २४ हजार ९०० र संरक्षण क्षेत्र व्यवस्थापन समितिलाई पाँच लाख १९ हजार ९०० दस्तुर तिरेको छ। आव २०८२/८३ फागुनसम्ममा ४७ दशमलव आठ किलो यार्सा बिक्रीबाट १४ लाख ८१ हजार ८०० राजश्व संकलन भएको छ। पालिका र संरक्षण क्षेत्र व्यवस्थापन समितिलाई चार लाख ७८ हजार दस्तुर बुझाएको छ।

आव २०७७/७८ देखि २०८२/०८३ (फागुनसम्म) को तथ्यांक अनुसार यार्सागुम्बा संकलन र बिक्रीबाट प्राप्त राजस्वमा उल्लेखनीय गिरावट आएको छ। आव २०७८/७९ मा सबैभन्दा धेरै १०७.०५२ किलो यार्सागुम्बा संकलन हुँदा ३२ लाख ६१ हजार ८४० राजस्व संकलन भएको थियो। तर, त्यसपछि प्रत्येक वर्ष यार्सा संकलन मात्रा र आम्दानी दुवै घट्दै गएको देखिन्छ।

आव २०८२/०८३ को फागुनसम्म आइपुग्दा संकलनको मात्रा ४७ दशमलव आठ किलोमा झरेको छ भने राजस्व १४ लाख ८१ हजार ८०० सीमित भएको छ। तथ्यांकका अनुसार पाँच वर्षमा कुल ४०१.९५७ किलो यार्सागुम्बाबाट एक करोड २३ लाख ५४ हजार १०२ राजस्व संकलन भएको छ।

राजस्वमा गिरावट

यार्सागुम्बाबाट स्थानीय तह र संरक्षण क्षेत्रले दस्तुरमार्फत राजश्व उठाउने गरेका छन्। पाँच वर्षको तथ्यांकअनुसार रोयल्टी र दस्तुरबाट प्राप्त रकम पनि घट्दो क्रममा छ।

आव २०७८/७९ मा मात्रै ग्रामीण पालिका तथा संरक्षण व्यवस्थापन समितिले १०–१० लाख रुपैयाँभन्दा बढी दस्तुर संकलन गरेका छन्। तर, अहिले त्यो रकम आधाभन्दा कम भएको छ। यसले स्थानीय सरकारको विकास बजेटमा समेत असर पारेको छ। हिमाली क्षेत्रका धेरै पालिकाले सडक, शिक्षा र स्वास्थ्य कार्यक्रम सञ्चालन गर्न यार्सागुम्बा राजश्वमा निर्भर छ।

यार्सागुम्बाबाट जीविकोपार्जन

हिमाली क्षेत्रका स्थानीयले यार्सागुम्बा संकलनलाई मौसमी आयको रुपमा लिन्छन्। यहाँको प्रमुख मौसमी आम्दानीको स्रोत यार्सागुम्बा हो। यहाँका स्थानीयवासीले यार्सागुम्बा संकलन र बिक्री जीविकोपार्जनको स्रोतको रुपमा उपयोग गर्दै आएका छन्। विशेष गरी मनाङलगायत डोल्पा, मुगु, मुस्ताङ, रुकुम पूर्व, गोर्खा र म्याग्दीका उच्च भेगका परिवारले यार्सागुम्बा बिक्री गरी जीविकोपार्जनका लागि आयस्रोतको रुपमा प्रयोग गर्दछन्।

यस क्षेत्रका मानिसले शिक्षा, स्वास्थ्य र दैनिकी चलाउन यसबाट आएको आम्दानीबाट खर्च चलाउँदै आएका छन्। तर, उत्पादन घटेसँगै स्थानीयको आर्थिक अवस्था प्रभावित हुन थालेको छ। पहिले एक सिजनमा लाखौँ आम्दानी गर्ने परिवार अहिले ऋण लिएर दैनिक खर्च धान्न बाध्य भएको स्थानीय जनप्रतिनिधिको भनाइ छ।

यार्सागुम्बा संरक्षणका लागि वातावरण संरक्षण, दिगो संकलन प्रणाली र जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणका उपाय तत्काल लागू गर्न आवश्यक छ। प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण भए मात्र हिमाली जनजीवन र अर्थतन्त्र सुरक्षित रहन सक्छ।

जलवायु परिवर्तनको असर

असामान्य तापक्रम वृद्धि, हिमपातमा कमी, वर्षाको अनियमितता तथा वातावरणीय सन्तुलन बिग्रिनुले यार्सागुम्बा उम्रिने प्राकृतिक चक्र प्रभावित भएको हो। स्थानीय यार्सा संकलकका अनुसार हिमाली क्षेत्रमा हिउँ कम पर्नु, तापक्रम बढ्नु र चरन क्षेत्र सुक्दै जाँदा यार्सागुम्बा उत्पादनमा असर परेको छ। पहिला केही घण्टामै दर्जनौँ यार्सा भेटिन्थ्यो भने अहिले दिनभर खोज्दा पनि मुस्किलले तीन/चार वटा मात्रै भेटिने गरेको स्थानीय राज गुरुङ बताउँछन्।

‘पहिला जस्तो यार्सा खोज्न सजिलो छैन। पहिला प्रसस्त भेटिन्थे। अहिले घण्टौँ पछि १/२ वटा मात्रै पाइन्छ’, उनी भन्छन्, ‘हिउँ नै पर्दैन अनि पानीको कमीले होला नि यस्तो भएको। अर्को वर्ष बढ्ला भन्यो झन् कम पो भेटिन्छ।’

यार्सागुम्बा उत्पादन घट्नुका कारण विज्ञहरूले जलवायु परिवर्तनलाई मुख्य कारण मानिरहेका छन्। यार्सागुम्बा चिसो र आद्र वातावरणमा उम्रने भएकाले तापक्रम वृद्धिले यसको प्राकृतिक चक्र प्रभावित भएको एक्यापका प्रमुख भुजेलले बताए।

संरक्षणमा चुनौती

विशेषज्ञका अनुसार अनियन्त्रित संकलन, अत्यधिक भीड र चरिचरन व्यवस्थापनको अभावले पनि यार्सागुम्बा सङ्कटमा परेका छन्। संकलन क्षेत्र व्यवस्थापन, निश्चित कोटा प्रणाली र वातावरण संरक्षणका कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा लागू नगरे भविष्यमा यार्सागुम्बा दुर्लभ हुनसक्ने चेतावनी दिइसकेका छन्। यस क्षेत्रमा भिरमा गएर यार्सागुम्बा संकलन गर्न संकलनकर्ता भेटिन मुस्किल भएको स्थानीय बताउँछन्।

मनाङमा यार्सागुम्बा संकलनका लागि स्थानीयका कमी भएसँगै डोल्पा, गोर्खा, धादिङलगायतका क्षेत्रबाट संकलनकर्ता आउने गरेका छन् भने हाल कम हुँदै गएको स्थानीयको भनाइ छ।

हिमाली भेगका बासिन्दाका लागि यार्सागुम्बा केबल जडीबुटी होइन, जीवन धान्ने आधार हो। तर, घट्दो उत्पादन र आम्दानीले अब यसको आधार कमजोर बन्दै गएको देखिन्छ। यार्सागुम्बा उत्पादन घट्दा हिमाली समुदायको आर्थिक अवस्था कमजोर बन्दै गएको छ। धेरै परिवारको मुख्य आम्दानीको स्रोत नै प्रभावित भएकाले वैकल्पिक रोजगारीको आवश्यकता बढेको छ।